Mahalle İftarlarından Ev Sofralarına: Ramazan’da Birlikte Yeme Hâli

Osmanlı’dan bugüne Ramazan’da birlikte yeme pratiği iki ana eksende şekillenir: kamusal sofra ve ev sofrası. İmarette kurulan büyük kazanla ev mutfağındaki aile masası farklı mekânlarda olsa da aynı toplumsal ritmi üretir. Gün boyu ertelenen yemek, akşam ezanıyla birlikte ortak bir zamanda başlar ve bireysel açlık kolektif bir bekleyişe dönüşür. Bu nedenle Ramazan sofrası yalnızca bir yemek anı değil; birlikte olma, zamanı paylaşma ve toplumsal bağı güçlendirme pratiğidir.

Kamusal Sofra: İmaret, Vakıf ve Mahalle

Osmanlı şehir yaşamını inceleyen tarihçi Suraiya Faroqhi, Osmanlı’da Kentler ve Kentliler ve Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire adlı çalışmalarında vakıf sisteminin kent hayatındaki belirleyici rolünü vurgular. İmarethaneler yalnızca ihtiyaç sahiplerine yemek sunan yerler değil; toplumsal düzenin görünür olduğu kamusal mekânlardır. Özellikle Ramazan ayında yardımlar artar, şehir hareketlenir ve kamusal sofralar daha da öne çıkar. Antropolog Mary Douglas’ın Deciphering a Meal adlı çalışmasında belirttiği gibi, yemek düzeni toplumun yapısını yansıtır. Osmanlı imaret sofraları da sosyal hiyerarşiyi ve düzeni sembolik olarak yeniden üretirdi. Mahalle ölçeğinde kurulan iftarlar ise daha yatay bir birliktelik üretirdi. Sokaklara taşan sofralar, avlularda kurulan ortak masalar; aynı mahallede yaşayanların gündelik hayat içindeki mesafesini azaltırdı. Bugün belediyelerin düzenlediği geniş katılımlı mahalle iftarları, tarihsel olarak bu pratiğin güncellenmiş biçimleridir.

Ev Sofrası

Ramazan sofrasının en mahrem yüzü evdir. Burada gösterişten çok alışkanlık ve tekrar hâkimdir; çorbayla başlayan, ekmekle paylaşılan ve tatlıyla tamamlanan düzen, kuşaktan kuşağa aktarılan bir ritüele dönüşür. Osmanlı mutfak kültürü üzerine çalışan Priscilla Mary Işın, Osmanlı Mutfak Sözlüğü ve Gülbeşeker: Türk Tatlıları Tarihi adlı eserlerinde iftar sofralarının tarihsel çerçevesini aktarır. Güllaç, hoşaf ve şerbet gibi hafif tatların Ramazan’la özdeşleşmesi; ölçülülük ve sindirilebilirlik arayışıyla ilişkilidir. Antropolog Claude Lévi-Strauss’un The Raw and the Cooked adlı çalışmasında vurguladığı gibi, pişirme doğanın kültüre dönüşümüdür. Ramazan’da bu dönüşüm yalnızca mutfakta değil, zamanın kendisinde yaşanır. Gündüz askıya alınan yemek pratiği, akşam belirli bir ritüelle yeniden başlar. Aynı saat, aynı başlangıç anı, ortak bir zaman üretir.

Mahalleden Apartmana…

20’nci yüzyılda kentleşmenin hızlanmasıyla birlikte avlular yerini apartman dairelerine bıraktı. Mahalle ölçeği daraldı; fakat birlikte yeme hâli tamamen kaybolmadı. Apartman içi iftar davetleri, işyeri sofraları ve dernek organizasyonları bu pratiğin yeni biçimleri oldu. Aradaki fark şöyle oldu: Osmanlı’daki imaret düzeni sürekliliği olan bir vakıf sistemine dayanırken; günümüzdeki büyük ölçekli iftar organizasyonları çoğu zaman dönemsel ve temsili etkinliklerdir. Dayanışma pratiği hâlâ vardır; ancak kurumsal yapısı farklılaşmıştır.

Birlikte Yeme Hâli Neyi Korur?

Ramazan sofrası, tek başına yenildiğinde eksilir; paylaşıldığında çoğalır. Bu çoğalma yalnızca tabaktaki yemeğin değil, sosyal bağın çoğalmasıdır. Aynı saatte beklemek, aynı anda başlamak, aynı duaya eşlik etmek; kolektif hafızayı diri tutar. Tarihsel kaynaklar bize şunu gösterir: Mekân değişir, masa biçimi değişir, yemek çeşitleri değişir. Fakat birlikte yeme hâli, Ramazan’ın en kalıcı pratiği olarak varlığını sürdürür. Mahalle iftarlarından ev sofralarına uzanan çizgi, aslında bir süreklilik hikâyesidir.